T.C. KÜLTÜR VE TURİZM BAKANLIĞI GAZİANTEP İL KÜLTÜR VE TURİZM MÜDÜRLÜĞÜ

GAZİANTEP’İN TARİHİ EL SANATLARINDA KULLANILAN MOTİFLER VE ANLAMLARI(MERVE AKÇABAY TÜBİTAK PROJESİ-DANIŞMAN ÖĞRETMEN HATİCE ÇETİNKAYA)

GAZİANTEP’İN TARİHİ EL SANATLARINDA KULLANILAN MOTİFLER VE ANLAMLARI

Özet:

Yapılan araştırmalarda bu alanda daha önce çalışma yapılmadığı tespit edilmiş olup, araştırmamızın amacı; bu konu ile ilgili Geleneksel Gaziantep el sanatlarında kullanılan desen ve motiflerin içerdiği anlamlar hakkında bilgi vermek ve belgelemektir. Bu sayede köklü bir birikime sahip desen ve motiflerin incelenmesi, gelecek nesillere bu kültürel belleğin aktarılması sağlanmıştır.

Bu araştırmada nitel araştırma yöntemi ve doküman incelemesi yöntemi kullanılmıştır. Gaziantep il merkezinde sedef kakma, Antep işi el işlemeciliği ve bakır işlemeciliği gibi geleneksel el sanatlarında kullanılan desen ve motif özelliklerine ilişkin bilgilere ulaşmak amacıyla 29 meslek sahibiyle yarı yapılandırılmış görüşmeler yapılmıştır. Bu araştırmada çalışmanın amacı doğrultusunda örneklem, olasılıklı olmayan amaçlı örnekleme tekniğiyle belirlenmiştir. Bu teknik kullanılarak geleneksel el sanatlarıyla ilgili kişi ve kurumlara kartopu yöntemiyle ulaşılmıştır.

Çalışmada elde edilen bulgular incelendiğinde maddi kültürümüzün anlam yüklü sembolleri olan motifler, içerdikleri anlam açısından geçmişi günümüze bağlayan bir köprü vazifesi görmektedir. Gaziantep’te Anadolu’nun binlerce yıllık tarihinden gelen çeşitli uygarlıkların kültürel mirasıyla kendi değerlerini birleştirerek zengin bir mozaik oluşturan sedef kakma, bakır işlemeciliği ve Antep işi el işlemeciliğinde geometrik, bitkisel, nesneli, figürlü olmak üzere 22 desen ve motifin anlamı tespit edilmiştir. Bu çalışmada tespit edilen her bir desen ve motifin özellikleri belirlenerek, hikâyeleri ortaya konulmuştur. Yöreye özgü motifler görsel belgelendirmelerle desteklenerek belgelenmiştir.

Araştırmalarımız sonucunda bazı meslek sahiplerinin, ürünlerinde kullandıkları desen ve motiflerin anlamlarını bilmedikleri tespit edilmiştir. Bu çalışma sayesinde ilgili kişilerin bilgilendirilmesi, motiflerin kökenlerinin, hangi medeniyetlere dayandığının bilinmesi bu sanatların daha bilinçli bir şekilde icra edilmesi ve farklı bakış açılarıyla daha güzel eserler ortaya konulmasını sağlayabilir.

Yapılan bu araştırmayla gelecekte bu konu üzerinde çalışma yapmayı düşünen araştırmacılar için bir kaynak teşkil edeceği düşünülmektedir. Çalışmanın alanı genişletilerek Türkiye’nin farklı yörelerindeki el sanatlarının da araştırılması ile daha kapsamlı bir araştırma yapılması ve böylelikle farklı bilgilere ulaşılabilmesi sağlanabilir.

Anahtar kelimeler: Gaziantep, Geleneksel El Sanatları, Desen, Motif

GAZİANTEP'İN TARİHİ EL SANATLARINDA KULLANILAN MOTİFLER VE ANLAMLARI

  1. Amaç ve Kapsam:

    Yapılan araştırmalarda bu alanda daha önce çalışma yapılmadığı tespit edilmiş olup araştırmamızın amacı Geleneksel Gaziantep el sanatlarında kullanılan desen ve motiflerin içerdiği anlamlar hakkında bilgi vermek ve belgelemektir. Bu sayede köklü bir birikime sahip desen ve motiflerin incelenmesi, gelecek nesillere bu kültürel belleğin aktarılması sağlanacaktır. Çalışmamızın önemi geçmiş ile günümüz arasındaki maddi kültür öğelerinin birbiriyle güçlü bir bağ kurabilmesi adına geleceğe bozulmadan taşınabilmesi ve el sanatlarımızda kullanılan motiflerin kaybolmasını önlemek için belgelenmesi gereğinden gelmektedir.

  2. Yöntem ve Gereçler:

    Konuyla ilgili tez ve makaleler taranacaktır. Gaziantep İl Kültür Turizm Müdürlüğü, Gaziantep Bakırcılar ve Sedefçiler Odası, Gaziantep Üniversitesi Gaziantep El sanatları Koruma ve Geliştirme Merkezi’nde ilgili alandaki meslek sahipleri ile görüşülecek, diğer meslek sahiplerinin isim ve adres bilgileri edinilecektir. Görüşmeler, 2016 Ekim, Kasım ve Aralık aylarında gerçekleştirilecektir ve ses kayıt cihazıyla kaydedilecektir. Araştırmamızda nitel araştırma yöntemi ve doküman incelemesi yöntemi kullanılacaktır. Gaziantep il merkezinde sedef kakma, Antep işi el işlemeciliği ve bakır işlemeciliği gibi geleneksel el sanatlarında kullanılan desen ve motif özelliklerine ilişkin bilgilere ulaşmak amacıyla 29 meslek sahibiyle yarı yapılandırılmış görüşmeler yapılacaktır. Bu araştırmada çalışmanın amacı doğrultusunda örneklem, olasılıklı olmayan amaçlı örnekleme tekniğiyle belirlenecektir. Bu teknik kullanılarak geleneksel el sanatlarıyla ilgili kişi ve kurumlara kartopu yöntemiyle ulaşılacaktır. Çalışmada veriler iki yolla toplanacaktır. Birinci olarak Gaziantep’in tarihi el sanatlarında kullanılan desen ve motiflerle ilgili olgusal verilere ulaşabilmek için literatür taraması yapılacaktır. İkinci olarak örneklem grubundan elde edilen yargısal bilgilerin düzenli, doğru ve güvenilir bir şekilde kayıt altına alınması için görüşme formu uygulanarak toplanacaktır. Yarı yapılandırılmış görüşmeler sırasında ilgili meslek sahiplerine sorular açık uçlu olarak yöneltilecek, gerektiğinde “biraz daha açar mısınız”, “örnek verebilir misiniz” gibi sorularla desteklenecektir.

  3. Kaynaklar:

    Bu araştırmada, AKTÜRK, M. (2013), Gaziantep İlinde Yaşayan El Sanatları,  https://tez.yok.gov.tr/,Erişim Tarihi: 25.10.2016,ALTUNEL, İ. (1990). Anadolu Mahalli Fıkra Tipleri Üzerine Bir Araştırma (İnceleme ve Metinler), Basılmamış Doktora Tezi, Konya, BAĞDAT, F. (2016)Geleneksel Gaziantep El Sanatları, Ergün Özuslu, T.C. Gaziantep Valiliği İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü Yayınları, 540, DUMAN, M. (2010) Gaziantep’teki Geleneksel Meslekler Üzerine Halk Bilimsel Bir İnceleme, https://tez.yok.gov.tr/,Erişim Tarihi: 25.10.2016, ERBEK, M. (2002), Çatalhöyük’ten Günümüze Anadolu Motifler, Kültür Bakanlığı, ERGÜN, P. (2008) Türklerde Ağaç Kültü, Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı Yayınları, Ankara, GÜLENSOY, T. (1989), Orhun’dan Anadolu’ya Türk Damgaları, Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı Yayınları,KAYNAR, H. ve TONUS, E. (2014), Sivas Altınyayla (Tonus) İlçesi Düz Dokuma Örneklerinin Motif Yönünden İncelenmesi, KARAMAN, Ş. ve SÖYLEMEZOĞLU, F. (2010), Gaziantep İlinde Sedef Kakmacılık Sanatı, KESKİNER, C. (206), Türk Motifleri, Türkiye Turing ve Otomobil Kurumu, İstanbul,MEGEP (2009) ,El Sanatları Teknolojisi Bitkisel Motif Çizimi, Ankara,ÖZSOY, H. N. (2013), Tezhip Sanatında Kullanılan Bitkisel Motiflerin Kökenleri,SÖNMEZ, K. (2005), Gaziantep İli Nizip İlçesinde Bulunan Geleneksel Antep İşlemeleri,Selçuk Üniversitesi, Konya , https://tez.yok.gov.tr/Erişim Tarihi: 25.10.2016, YILDIRIM,A. ve ŞİMŞEK, H. (2008), Sosyal Bilimlerde Nitel Araştırma Yöntemleri Seçkin,Yayıncılık, Ankara kaynaklarından yararlanılacak.

    4.İŞ ZAMAN TABLOSU


İŞİN TANIMI

AYLAR

EKİM

KASIM

ARALIK

OCAK

LİTERATÜR TARAMASI

X

VERİ TOPLANMASI

X

X

GÖRÜŞMELERİN YAPILMASI

X

X

PROJE RAPORU YAZIMI

X

X



















GAZİANTEP’İN TARİHİ EL SANATLARINDA KULLANILAN MOTİFLER VE ANLAMLARI

İÇİNDEKİLER

1.    GİRİŞ. 4

1.1      Araştırmanın Önemi ve Amacı5

2.    ARAŞTIRMANIN YÖNTEMİ. 5

2.1.     Kapsam ve Sınırlılıklar5

2.2.     Veri Toplama Araçları5

2.3.     Verilerin Değerlendirilmesi6

3.    BULGULAR.. 6

3.1.     Bakır ve Sedef Kakmada Kullanılan Bazı Motifler6

3.1.1.      Lâle. 6

3.1.2.      Hatâyî7

3.1.3.      Penç. 7

3.1.4.      Yıldız. 8

3.1.5.      Hayat Ağacı9

3.1.6.      Papatya. 10

3.1.7.      Gül10

3.1.8.      Gonca. 10

3.1.9.      Karanfil11

3.1.10.    Filiz. 11

3.1.11.    Baklava. 11

3.1.12.    Kündekâri12

3.1.13.    Benek. 12

3.1.14.    Çengel13

3.1.15.    Nar13

3.1.16.    Yaprak (Şeşberk)13

3.1.17.    Ceren. 14

3.1.18.    Geçme Motifleri14

3.2.     Antep İşi El İşlemeciliğinde Kullanılan Motifler15

3.2.1.      Meyveli15

3.2.2.      Bebekli16

3.2.3.      Kuşlu. 16

3.2.4.      Sepetli ve Yumurtalı17

4.    SONUÇ, TARTIŞMA VE ÖNERİLER.. 17

5.    KAYNAK KİŞİ KÜNYESİ. 18

6.    KAYNAKÇA.. 19

  1. GİRİŞ

    Gaziantep; Hitit, Asur medeniyetleri ve klasik dönem boyunca Anadolu ve Batı kültürlerini kenetleyen ana yol üzerinde yer almış, bu nedenle de önemli bir ticaret ve konaklama merkezi olmuştur.

    Tarih boyunca çeşitli medeniyetlere sahne olan bu şehir, zengin bir kültür ve folklor mirasına sahiptir. Gaziantep kültürü içinde geleneklerin, dolayısıyla tarihi anlatan motiflerin önemli bir yeri vardır. (Altunel:1990).

    El sanatları ise insanoğlu var olduğundan beri tabiat şartlarına bağlı olarak ortaya çıkmış olup insanların ihtiyaçlarını karşılamak, örtünmek ve korunmak amacı ile ilk örneklerini vermiştir. Daha sonra gelişerek çevre şartlarına göre değişim gösteren el sanatları, ortaya çıktığı toplumun duygularını, sanatsal beğenilerini ve kültürel özelliklerini yansıtır hale gelerek ‘geleneksel‘vasfı kazanmıştır (Bağdat,  2016, s.540).

    Pek çok yörede çeşitlilik gösteren geleneksel el sanatlarını Gaziantep ilinde sedefçilik, bakırcılık, Kutnuculuk, Aba dokumacılığı, Yemenicilik, Antep işi el işlemeciliği, gümüş işlemeciliği, Antep kilim ve halı dokumacılığı, küpçülük, kuyumculuk ve semercilik, müzik aleti yapımcılığı olarak sıralayabiliriz.

    İnsanlar yaşamları boyunca hüküm sürdükleri yerlere sanat ve uygarlıklarını da beraberinde getirmiş, bulundukları ülkelerin sanatlarından esinlendikleri kadar, kendi sanat anlayışlarının da tesiri altında mahalli süslemeye yön vererek, yeni ve değişik üslupların doğmasına neden olmuşlardır.  Hayli uzun bir süre içerisinde, yüksek uygarlıklar düzeyinde pek çok sanat eserinin meydana getirildiği görülmektedir. Motifler, kültür ve sanat alanında çoğu kez toplulukların gelenek ve göreneklerinin, zevk, anlayış ve inançlarının ifadesidir. Bu kavramlar içinde gelişip üsluplaşarak, o milletin sanat simgesi ve temsilcisi olmuştur. Türk süslemesi uygulandığı alanın bütünlüğünü bozmadan o esere ayrı bir ahenk ve güzellik katmaktadır (Keskiner, 2016, s.2). Bu eserlere bakıldığında, süslemenin ana unsurlarından olan motiflerin büyük bir özellik taşıdığı, bezeme sanatının temelini teşkil ettiği ve Türk el sanatlarını süsleyen motiflerin yalnızca bir şekilden ibaret olmadığı görülür.

    Geleneksel Türk süsleme sanatlarındaki motifler, Anadolu’nun binlerce yıllık tarihinden gelen çeşitli uygarlıkların kültür mirasıyla kendi değerlerini bileştirerek Gaziantep’te zengin bir mozaik oluşturmuştur. Geleneksel Gaziantep el sanatları ile ilgili birçok araştırma yapılmıştır. Bu araştırmalardan Gaziantep İlinde Sedef Kakmacılık Sanatı ile ilgili araştırmasında (Karaman, Söylemezoğlu) Gaziantep ilinde sedef kakmacılığı yapım teknikleri, üretilen ürünler ve özelliklerini belirtmiştir. Araştırmada, fotoğraf çekimleri yapılmış. Kaynak kişilerle görüşülmüş, ürünlerde kullanılan malzemelerin ve yapım aşamalarının açıklamalarına yer verilmiştir.

    Gaziantep İli Nizip İlçesinde Bulunan Geleneksel Antep İşlemleri araştırmasında (Sönmez) Nizip ilçesinde ve köylerinde bulunan Antep işi işlemeli birçok ürün incelenmiş, 100 adet örneğin tüm özelliklerini belirten katalog oluşturmuştur. Katalog bölümünde gözlem fişleri, el işlemelerinin fotoğrafları ve çizimlerine yer verilmiştir.

    Günümüzde Gaziantep ilinde Bakırcılık (Özdemir, Kaya) çalışmasında Gaziantep’te bakırcılığın genel durumunu incelemiş, ürün yapım tekniği, kullanılan araçlar ve yörede üretilen ürünlerin çeşitleri hakkında bilgiler yer almaktadır.

    Gaziantep ‘teki Geleneksel Meslekler Üzerine Halk Bilimsel Bir İnceleme(Mustafa Duman) adlı araştırmanın yer aldığı çalışmada Halk Bilimi kural ve yöntemlerine göre yapılan araştırmada geleneksel meslek ve meslekler ve bu mesleklere ait ürünlerin tespit ve derleme çalışmasının yanı sıra ürünün sunumu ve temsilini vurgulayan çalışmalara yer verilmiştir. Gaziantep İlinde Yaşayan El Sanatları (Aktürk) adlı çalışmasında günümüzde Gaziantep’te üretimi devam eden el sanatlarını incelemiştir. Gaziantep il merkezindeki meslek sahipleri ile ilgili meslek sahipleriyle görüşülmüştür ve alan araştırmasında elde edilen ürün örneklerinin fotoğrafları, bu el sanatlarının tanım ve tarihçeleri, kullanılan araç ve gereçler, yapım aşamaları ve ürün çeşitleri yer almaktadır.

    1. Araştırmanın Önemi ve Amacı

      Araştırmamızın amacı; üzerinde herhangi bir bilimsel araştırma yapılmamış bu konu ile Geleneksel Gaziantep el sanatlarında kullanılan desen ve motiflerin içerdiği anlamlar hakkında bilgi vermek ve belgelemektir. Bu sayede köklü bir birikime sahip desen ve motiflerin incelenmesi, gelecek nesillere bu kültürel belleğin aktarılması sağlanacaktır. Çalışmamızın önemi geçmiş ile günümüz arasındaki maddi kültür öğelerinin birbiriyle güçlü bir bağ kurabilmesi adına geleceğe bozulmadan taşınabilmesi ve el sanatlarımızda kullanılan motiflerin kaybolmasını önlemek için belgelenmesi gereğinden gelmektedir.

  2. ARAŞTIRMANIN YÖNTEMİ

    Araştırmamızda nitel araştırma yöntemi kullanılmıştır. Nitel araştırma; gözlem, görüşme ve doküman analizi gibi nitel veri toplama tekniklerinin kullanıldığı, algıların ve olayların doğal ortamda gerçekçi ve bütüncül bir biçimde ortaya konulmasına yönelik nitel bir sürecin izlendiği araştırmadır (Yıldırım ve Şimşek, 2008, s.39). Araştırmada ayrıca doküman incelemesi yöntemi kullanılmıştır. Doküman incelemesi, incelenen konuyla ilgili olgu veya olgular hakkında bilgi içeren yazılı belgelerin analizini kapsar (Yıldırım ve Şimşek, 2008, s.188).

    Saha araştırması sonucunda Gaziantep il merkezinde sedef kakma, Antep işi el işlemeciliği ve bakır işlemeciliği gibi geleneksel el sanatlarında kullanılan desen ve motif özelliklerine ilişkin bilgilere ulaşmak amacıyla 29 meslek sahibiyle yarı yapılandırılmış görüşmeler yapılmıştır. Bu araştırmada çalışmanın amacı doğrultusunda örneklem, olasılıklı olmayan amaçlı örnekleme tekniğiyle belirlenmiştir. Olasılıklı olmayan amaçlı örnekleme;  araştırmanın amacı doğrultusunda en uygun kişilerin seçilerek görüşme yapılmasını öngören bir tekniktir (Neuman, 2012, s.320; Yıldırım ve Şimşek, 2008, s.107).Bu teknik kullanılarak geleneksel el sanatlarıyla ilgili kişi ve kurumlara kartopu yöntemiyle ulaşılmıştır.

  • 2.1.Kapsam ve Sınırlılıklar

    Bu çalışmada Gaziantep il merkezindeki Geleneksel el sanatlarında kullanılan desen ve motiflerin özelliklerinim belirlenmesi ve görsel belgelendirmeler yapılarak kullanılan motiflerin anlamları Antep işi el işlemeciliği hariç bu motiflerin yöredeki ve kaynaklardaki anlamlarıyla karşılaştırılarak literatür esas olarak açıklanmıştır.

  • 2.2.Veri Toplama Araçları

    Çalışmada veriler iki yolla toplanmıştır. Birinci olarak Türk el sanatlarında kullanılan desen ve motiflerle ilgili olgusal verilere ulaşabilmek için literatür taraması yapılmıştır. İkinci olarak örneklem grubundan elde edilen yargısal bilgilerin düzenli, doğru ve güvenilir bir şekilde kayıt altına alınması için görüşme formu (Ek:1) uygulanarak toplanmıştır. Birinci bölümde formun kullanılması ile ilgili açıklayıcı bilgiler, ikinci bölümde geleneksel Gaziantep el sanatlarında üretilen ürünlerde kullanılan desen ve motif özellikleri, yörede motife verilen isme dayalı olarak yüklenen anlam özellikleri ve motiflerin mitolojik anlamda incelenmesini ele alacak şekilde sorular sıralanmıştır. Yarı yapılandırılmış görüşmeler sırasında ilgili meslek sahiplerine sorular açık uçlu olarak yöneltilmiş, gerektiğinde “biraz daha açar mısınız”, “örnek verebilir misiniz” gibi sorularla desteklenmiştir. Görüşmeler ses kayıt cihazıyla kaydedilmiştir.

  • 2.3.Verilerin Değerlendirilmesi

    Yarı yapılandırılmış görüşme tekniğiyle elde edilen verilerin çözümlenmesinde nitel veri analiz türlerinden betimsel analiz tekniği kullanılmıştır. Görüşme yapılan kişilerin izni alınarak ses kayıtlarının çözümlenmesi yapılmıştır. Kayıtlar daha sonra deşifre edilerek metne dökülmüştür. Her görüşme sorusu başlıklar şeklinde yazılmış ve her katılımcının sorulara verdiği cevaplar ilgili başlıklar altında gruplandırılmış ve yazılı metin haline getirilmiştir. Her bileşene dair cevaplar genel olarak değerlendirildikten sonra ortaya çıkan sonuçları destekleyen alıntılar gerekli görülen yerlere eklenmiştir. Antep işi el işlemeciliği hariç bu motiflerin yöredeki ve kaynaklardaki anlamları esas alınarak açıklanmıştır. Görsel belgelendirmeler fotoğraflarla yapılmıştır.

  1. BULGULAR

    Gaziantep il merkezinde yaptığımız araştırmalar sonucunda sedef kakma, bakır işlemeciliği ve Antep işi el işlemeciliğinde kullanılan desen ve motifler anlam özellikleri bakımından incelenmiştir. Bu el sanatlarında kullanılan motifler lâle, hatâyi, penç, yıldız, hayat ağacı, papatya, gül, gonca, karanfil, filiz, baklava, kündekâri, benek, çengel, nar, yaprak, ceren, geçme, meyveli, bebekli, kuşlu, sepetli ve yumurtalı motiflerdir. Yörede desen ve motiflere verilen isim ve yüklenen anlam literatür ve kaynak kişiler esas alınarak açıklanmıştır.

  • 3.1.Bakır ve Sedef Kakmada Kullanılan Bazı Motifler
  • 3.1.1.Lâle

    Lâle,  Anadolu’da nadir görülen bitkilerdendir. Halk arasındaki inanışa göre Allah’ın birliğini, güzelliğini sembolize etmesinin yanı sıra lâle kelimesinin eski harflerle yazılışının İsm-i Celal’e benzemesinden ve halk tabiriyle Allah lafzının ve İslamiyet’in sembolü olan hilâl kelimesinden dolayı kutsal sayılır. Yine, Allah kelimesi ile lâle kelimesinin harflerinin ebced hesabıyla değeri 66 lâle sayısına tekabül etmekte bu sayı ise Kuran’daki ayet sayısının son iki rakamıyla benzerlik göstermektedir. Yöre halkı tarafından açmış ve tomurcuk lâle olarak adlandırılmaktadır.

    motif1.jpg Motif2.jpg Motif3.jpg

Orta Asya kökenli bir motif olup, çıkış yeri olan (Hıtay, Hatay)’ın ismiyle tanınır. Çeşitli çiçeklerin (dikey) kesitlerinin, anatomik çizgilerinin üsluplaştırılmasıyla oluşur.

Motif genellikle simetrik olarak çizilir. Dış hat olarak (oval) bir görünümü vardır. Motif, temel özellikleri bozulmadan birçok sanatçı tarafından değişik şekillerde yorumlanarak çok zengin bir çeşitlilik kazanmıştır (Megep, 2009, s.4). Motifin kökeni Çin Türkistan’ına bağlanır. Sanata karşı ilgisi olan Baysungur Mirzâ, on yılı aşkın bir süre Herat’taki sarayında kurduğu sanat atölyesinde eşsiz eserler hazırlatarak, Batı Türkistan kültürünün kitap sanatlarını yüksek bir olgunluğa eriştirmiştir. Hem hattat hem de müzehhip olan Baysungur Mirzâ, Giyâseddin isminde bir sanatkârı, yeni motifler bulması için Çin Türkistan’ına gönderir. Oradan getirilen bu motife hatâyi ismi verilir. Orta Asya’dan İran yoluyla Anadolu’ya ulaşan motifin kaynağının nilüfer çiçeği olduğuna dair rivayetler vardır (Özsoy, 2013, s.35)
Motif4.jpg Motif5.jpg

  • 3.1.3.Penç

Hatayi grubunda penç ismiyle bilinen motifler bitki kaynaklı olup, herhangi bir çiçeğin kuşbakışı görüntüsünün üsluplaştırılarak çizilmesiyle elde edilen motiflerdir.’Penç’ Farsça beş demektir. Yaprak sayısına göre bir yapraklı ise yekberk, iki yapraklı ise düberk, üç yapraklı ise seberk, dört yapraklı ise ciherberk, beş yapraklı ise pençberk, altı yapraklı ise şeşberk denilmiştir (Megep, 2009, s.5)
Motif6.jpg

  • 3.1.4.Yıldız

Gaziantep’te en çok kullanılan desenlerden yıldız motifi, dünyanın yedi parçaya bölünerek yedi iklimi oluşturduğu inancından gelir. Yedi iklim ve yedi gezegenin, her bir iklimin birer gezegen tarafından yönetilmesi suretiyle bağlantılı olduğu varsayılıyordu. Göksel olanın yersel, yersel olanın göksel muadillerinin oluşturulmasının sebebi gök ile yeryüzünün birbirinden ayrılmaz parçalar olarak algılanmasıydı.

Bazı inanışlara göre gökyüzünde her insanı temsil eden bir yıldız bulunur ve her bir yıldız kaydığında bir insanın öldüğüne inanılır. Selçukluların hemen her sanat alanında yoğun bir şekilde işleneni, geometrik bir ağ içinde tekrarlanarak sıralanan yıldız motiflerinin gezegenleri ve güneş sistemini simgelediği anlaşılmaktadır. Ayrıca yıldız motiflerinin ‘Mühr-ü Süleyman’ ad verilen Süleyman peygamberin mühürlü yüzüğünü temsil ettiği, mistik ve kozmolojik içeriğiyle, mükemmelliği, asalet ve gücü simgelediği, kabul edilmektedir (Erbek, 2002, s.86-99).

Hz. Davut’un oğlu hükümdar ve peygamber Hz. Süleyman’a ait yüzüğün üzerinde bulunduğu söylenen ve ‘’Davut’un Yıldızı’’ olarak  bilinen motifin Türkçedeki adı ‘’Mühr-ü Süleyman’’dır.Bu motif iç içe geçmiş ya da üst üste gelmiş ters iki üçgenden oluşan evrensel bir simgedir.Tepe noktası yukarıda olan üçgen ateşi, tepe noktası aşağıya doğru olan üçgen ise suyu temsil etmektedir.İki üçgenin altı kollu bir yıldız olarak birleşmesiyle evreni oluşturan dört ana öğe ortaya çıkar (Kaynar ve Tonus, 2014, s.61-62)

Motif7.jpg Motif8.jpg Motif9.jpg

  • 3.1.5.Hayat Ağacı

Hayat ağacı, Türkler tarafından tarih boyunca kutsal sayılmış bir semboldür. Ağaç, ömür ağacı veya dünya ağacı olarak da bilinir, ağacın dallarından her biri göğün katmanlarını simgeler. Kökleri toprağın altı boyunca uzanır ve sağlam bir temel, kudret anlamına gelir. Bazı kaynaklara göreyse hayat ağacı İslamiyet’te tarikat mertebelerini sembolize ediyordu. Halk arasında soy ağacı ve soy kütüğü şeklinde ifade edilmektedir.

Türk kültüründe hayat ağacı, bütün inanışların kaynağıdır ve doğum, hayat, ölüm ve ölüm sonrası devam eden yolu yani üç âlemi birbirine bağlayan bir motiftir. Hayat ağacı Altay mitolojisine göre gökyüzüne yükselen çok büyük bir çam ağacıydı. Gökleri delip çıkan bu ağacın tepesinde Tanrı Bay Tigen otururdu. Şaman davullarında bu ağacın kökleri dünyada değil, daha çok göğün başladığı yerden itibaren gösterilmekteydi. Altay Yaratılış destanlarında anlatıldığı üzere aynı zamanda Gök Ağacı da denilen bu ağacın 9 dalı bulunmaktaydı. Bu ağaçlar genellikle gökteki bir dağ veya tepe üzerinde bir yanında ay, diğer yanında güneş yer alıyordu (Gülensoy, 1989, s.50)

Hayat ağacı aynı zamanda ölümün de sembolüdür.Osmanlı Türklerinin inancına göre ise hayat ağacının dünyadaki insan sayısı kadar yaprağı vardır. Her yaprağın üzerinde bir insanın kaderi yazılı olduğuna ve o yaprak düştüğünde o insanın öleceğine inanılırdı (Ergün, 2008 s.147).
Motif10.jpg Motif11.jpg

  • 3.1.6.Papatya

Baharın müjdeleyicisi olan bitkiyi sembolize eder.

Motif12.jpg Motif13.jpg

  • 3.1.7.Gül

Zahmetli ve emekli yetişen bir bitkidir.Bunun için zerafet ve sevgiyi sembolize etmiştir.İslam dininin kabulüyle Hz.Peygamberin güle karşı duymuş olduğu sevgininin sembolüdür.Hz.Peygambere duyulan hürmeti ifade eder.

Motif14.jpg Motif15.jpg Motif16.jpg

  • 3.1.8.Gonca

Motif17.jpg Motif18.jpg

  • 3.1.9.Karanfil

Çok kullanılmayan bir motiftir. Cenneti, hayatın bitişindeki ödülü temsil eder.
Motif19.jpg Motif20.jpg

  • 3.1.10.Filiz

Türk motiflerinde gençliği, hayatın başlangıcını temsil eder.
Motif21.jpg Motif22.jpg

  • 3.1.11.Baklava

Gaziantep ilimizde meşhur bir tatlı olan baklava tatlısının kesimini anımsattığından kullanılmıştır.Eşkenar dörtgen şeklindedir.
Motif23.jpg Motif24.jpg

  • 3.1.12.Kündekâri

Küçük ölçüde geometrik parçaların birbirine geçmesiyle elde edilen, Anadolu’ya Selçuklu döneminde gelmiş kendine özgü bir bezeme tekniğidir.Kelime anlamı ‘ince marangozluk işi’ dir.Bir işin kurnazlığı anlamına gelen ‘künd’ Türkçede kavramak anlamında kullanılır.Ahşap bloklarda içi arabesk dekorlarla süslenerek kullanılır.
Motif25.jpg Motif26.jpg

  • 3.1.13.Benek

Çin’den gelen porselenler üzerinde görülen desenlere benzediği için bu isim verilmiştir. Yöredeki adı nokta olarak geçmektedir.Bolluk, bereket, güç, kuvvet anlamında kullanılır.

Motif27.jpg Motif28.jpg

  • 3.1.14.Çengel

Bir yere takılmaya, geçirilmeye yarayan eğri ve ucu sivri demir olarak bilinen çengel genellikle ’S’ harfi şeklinde bir motif olarak el sanatlarında kullanılmaktadır. Çengel motifi zıtlıkları ifade ederek insanlar arası uyumu ve birlikteliği de anlatmaktadır. (Kayabaşı ve Yanar, 2013, s.14)

Motif29.jpg

  • 3.1.15.Nar

Yaprakları karşılıklı, çiçekleri büyük, meyvesi yenebilen,  koyu kırmızı renkte küçük bir ağaç olup, çiçeği ile birlikte bakır kaplar üzerinde en çok rastlanan motiftir. Nar ağacına bu kadar önem verilmesinin nedeni cennet meyvesi olarak kabul edilmesidir.
Motif30.jpg

  • 3.1.16.Yaprak (Şeşberk)

Bitkilerin, solunum, karbon özümlenmesi, terleme gibi olayların oluştuğu, çoğu klorofilli, yeşil ve türlü biçimdeki bölümleridir. Doğumu ve ölümü ifade eder. Düşen her bir yaprak ölümü, filizlenen her bir yaprak ise doğumu ifade eder.

Motif31.jpg

  • 3.1.17.Ceren

Yöre halkı tarafından çok sevilen bir hayvan olduğu için motiflerde kullanılmıştır.Zarifliği simgeler.
Motif32.jpg

  • 3.1.18.Geçme Motifleri

Yörede çarkıfelek olarak da bilinir. Zincirleme halkaların devamı şeklinde, hasır örmeye benzeyen bu motiflerin binlerce çeşidi vardır. Daha çok Anadolu Selçukluları zamanında, Türk süsleme sanatlarının her dalında kullanılmışlardır. Selçuklular bu motifleri mimari dekorlarda ve el yazması kitap süslemeciliğinde kullanmışlardır. Çizim ve yapılışları kolay olmakla beraber itina ve dikkat ister.
Motif33.jpg Motif34.jpg

  • 3.2.Antep İşi El İşlemeciliğinde Kullanılan Motifler

    Antep işi el işlemeciliğinde genellikle bitkisel figürlü geometrik nesneli konular işlenmektedir.

  • 3.2.1.Meyveli

Önceden nişanlı evlerine sepetlerde meyve giderdi. Sevgilisine meyve götüremeyen genç kız sevgisini meyve motifiyle nakış aktararak dile getirir. 
Motif35.jpg

  • 3.2.2.Bebekli

Gaziantepli kadınlar Antep işi el işlemeciliğini sevdiği kişilere ithafen yaparlardı ve modellerini kimseyle paylaşmak istemedikleri için Amerika’dan getirilen Kanava modelleri Antep işine uyarlanmış ve bu model bu şekilde ortaya çıkmıştır
Motif36.jpg

  • 3.2.3.Kuşlu

Mutlu bir yuvanın olması düşleyerek sevgiliye gönderilen hediye, bir nevi mesaj, mektuptur.
Motif37.jpg

  • 3.2.4.Kuşlu

‘Mutlu bir yuva kuralım, yumurta sayısınca çocuğumuz olsun’ mesajıdır.
Motif38.jpg

  1. SONUÇ, TARTIŞMA VE ÖNERİLER

    Maddi kültürümüzün anlam yüklü sembolleri olan motifler, içerdikleri anlam açısından geçmişi günümüze bağlayan bir köprü vazifesi görmektedir. Gaziantep’te Anadolu’nun binlerce yıllık tarihinden gelen çeşitli uygarlıkların kültürel mirasıyla kendi değerlerini birleştirerek zengin bir mozaik oluşturan sedef kakma, bakır işlemeciliği ve Antep işi el işlemeciliğinde geometrik, bitkisel, nesneli, figürlü olmak üzere 22 desen ve motifin anlamı tespit edilmiştir. Bu çalışmada tespit edilen her bir desen ve motifin özellikleri belirlenerek, hikâyeleri ortaya konulmuştur. Yöreye özgü motifler görsel belgelendirmelerle desteklenerek belgelenmiştir.

    Yöreye özgü desen ve motiflerin anlamları hakkında bilgi vermek için Gaziantep İl Kültür Turizm Müdürlüğü ile görüşülerek bir strateji belirlenebilir. Gaziantep Üniversitesi Gaziantep El Sanatlarını Koruma Ve Geliştirme Merkezi (GÜGEMER) ‘nin de yardımlarıyla motifleri tanıtan kitaplar, dergiler basılabilir, broşürler ve internet siteleri hazırlanabilir. İlgili araştırma birimlerinin oluşturulması ile kaybolmaya yüz tutan ya da unutulan motiflerin tekrar gün yüzüne çıkarılması sağlanabilir. Yaptığımız araştırmalar sonucunda bazı meslek sahiplerinin, ürünlerinde kullandıkları desen ve motiflerin anlamlarını bilmedikleri tespit edilmiştir. Bu çalışma sayesinde ilgili kişilerin bilgilendirilmesi, motiflerin kökenlerinin, hangi medeniyetlere dayandığının bilinmesi bu sanatların daha bilinçli bir şekilde icra edilmesi ve farklı bakış açılarıyla daha güzel eserler ortaya konulmasını sağlayabilir. GÜGEMER’in ilgili meslek sahiplerine bu konuda eğitim vermesinin yararlı olacağı düşünülmektedir.

    Yapılan bu araştırmayla gelecekte bu konu üzerinde çalışma yapmayı düşünen araştırmacılar için bir kaynak teşkil edeceği düşünülmektedir. Çalışmanın alanı genişletilerek Türkiye’nin farklı yörelerindeki el sanatlarının da araştırılması ile daha kapsamlı bir araştırma yapılması ve böylelikle farklı bilgilere ulaşılabilmesi sağlanabilir.

  2. KAYNAK KİŞİ KÜNYESİ

    KÖYLÜOĞLU Akten, araştırmacı yazar, 1939, Gaziantep

    AÇIK Celal, Bakırcılar ve Sedefçiler Odası Başkanı, 1968, Gaziantep

    AYALP Mehmet Ali, Bakırcılar ve Sedefçiler Odası Genel Sekreteri, 1964, Gaziantep

    ÖZTEKİN Remzi, GAZİANTEP ÜNİVERSİTESİ EL SANATLARINI KORUMA VE GELİŞTİRME MERKEZİ (GÜGEMER) MÜDÜRÜ, 1975, Gaziantep

    HANÇERKIRAN Salman, bakır ustası, 1974, Gaziantep

    DOĞAN Mevlana, bakır ustası, 1968, Gaziantep

    BAĞCI İbrahim Halit, bakır ustası, 1999, Gaziantep

    KARADUMAN Ömer, bakır ustası, 1977, Gaziantep

    ÇETİN Nurgün, bakır Ustası, 1967, İskenderun

    ESKİ Ahmet, bakır ustası, 1988, Gaziantep

    KIRATLI Ali, bakır ustası, 1951, Gaziantep

    KAVSARA Tevfik, bakır ustası, 1960, Gaziantep

    KERVANCIOĞLU Taner, bakır ustası, 1976, Gaziantep

    YILMAZ Halaf, bakır ustası, 1967, Gaziantep

    DALOĞLU Sedat, bakır ustası, 1965, Gaziantep

    KASILAN Şerif, bakır ustası, 1967, Gaziantep

    KAYNAR Erkan, bakır ustası, 1981, Gaziantep

    TOKDEMİR Micaz, bakır ustası, 1972, Gaziantep

    AKSOY Suat, bakır ustası, 1975, Gaziantep

    EVYAPAN Ökkeş, bakır ustası, 1959, Gaziantep

    BIYIK Ahmet, sedefkâr,1968, Gaziantep

    GÜL Bahadır Kenan, sedefkâr, 1975, Malatya

    BIYIK Yunus, sedefkâr, 1986, Gaziantep

    ÖZTÜRK Metin, sedefkâr, 1976, Gaziantep

    KÜÇÜKCAN Sevim, Antep işi el işlemecisi, 1960, Gaziantep

    BAKIR Ali Bayram, Gaziantep Üniversitesi Gaziantep El Sanatlarını Koruma Ve Geliştirme Merkezi (GÜGEMER) personeli

    BOZHÖYÜK Hacer, nakış öğretmeni, 1970, Gaziantep

    TAŞYİĞİT Şükran, Antep işi nakış öğretmeni, 1977. Gaziantep

    SATILOĞLU Firdevs, nakış öğretmeni, 1947, Gaziantep

     

     

  3. KAYNAKÇA

AKTÜRK, M. (2013), Gaziantep İlinde Yaşayan El Sanatları,  https://tez.yok.gov.tr/

Erişim Tarihi: 25.10.2016

ALTUNEL, İ. (1990). Anadolu Mahalli Fıkra Tipleri Üzerine Bir Araştırma (İnceleme ve Metinler), Basılmamış Doktora Tezi, Konya.

BAĞDAT, F. (2016)Geleneksel Gaziantep El Sanatları, Ergün Özuslu, T.C. Gaziantep Valiliği İl Kültür ve Turizm Müdürlülüğü Yayınları, 540.

DUMAN, M. (2010) Gaziantep’teki Geleneksel Meslekler Üzerine Halk Bilimsel Bir

İnceleme, https://tez.yok.gov.tr/

Erişim Tarihi: 25.10.2016

ERBEK, M. (2002), Çatalhöyük’ten Günümüze Anadolu Motifler, Kültür Bakanlığı

ERGÜN, P. (2008) Türklerde Ağaç Kültü, Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı Yayınları, Ankara.

GÜLENSOY, T. (1989), Orhun’dan Anadolu’ya Türk Damgaları, Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı Yayınları

KAYNAR, H. ve TONUS, E. (2014), Sivas Altınyayla (Tonus) İlçesi Düz Dokuma Örneklerinin Motif Yönünden İncelenmesi

KARAMAN, Ş. ve SÖYLEMEZOĞLU, F. (2010), Gaziantep İlinde Sedef Kakmacılık

Sanatı

KESKİNER, C. (206), Türk Motifleri, Türkiye Turing ve Otomobil Kurumu, İstanbul

MEGEP (2009) ,El Sanatları Teknolojisi Bitkisel Motif Çizimi, Ankara

ÖZSOY, H. N. (2013), Tezhip Sanatında Kullanılan Bitkisel Motiflerin Kökenleri

SÖNMEZ, K. (2005), Gaziantep İli Nizip İlçesinde Bulunan Geleneksel Antep İşlemeleri,

Selçuk Üniversitesi, Konya , https://tez.yok.gov.tr/

Erişim Tarihi: 25.10.2016

YILDIRIM, A. ve ŞİMŞEK, H. (2008), Sosyal Bilimlerde Nitel Araştırma YöntemleriSeçkin

Yayıncılık, Ankara.